Koncepcja


Kroniki były jednym z najważniejszych gatunków literackich średniowiecza. Prezentowały nie tylko fakty historyczne w porządku chronologicznym, lecz także opisywały średniowieczne życie w aspekcie politycznym, kulturalnym, ideologicznym, wojskowym i religijnym, posługując się zarówno perspektywą globalną, jak i lokalną. Kluczowe znaczenie kronik dla badań nad średniowieczem wynika z faktu, że w przypadku wielu zagadnień stanowią one niezwykle ważny, a często jedyny rodzaj źródła historycznego.


Pomysł stworzenia Repertorium Chronicarum powstał dzięki dr Danowi Embree emerytowanemu profesorowi Mississippi State University, który jako pierwszy podjął się zebrania w jednej bazie danych wszystkich znanych rękopisów wszystkich znanych łacińskich kronik średniowiecza. W wyniku jego wieloletnich badań i skrupulatnej pracy powstało Repertorium Chronicarum, mające na celu wspieranie studentów i naukowców w badaniach nad kronikami średniowiecznymi. Ta wyjątkowa baza danych umożliwia użytkownikom przeglądanie uporządkowanych informacji o kronikach średniowiecznych i ich autorach w trybie otwartego dostępu, a także uzyskiwanie informacji o rękopisach zawierających te kroniki oraz o ich aktualnej lokalizacji.


Historia projektu


Realizując pomysł stworzenia bazy danych średniowiecznych kronik, prof. Dan Embree od lat 90. XX wieku zajmował się tworzeniem serwisu internetowego, który stanowił pierwszą próbę opracowania kompleksowego dzieła referencyjnego zawierającego informacje o lokalizacji każdego znanego rękopisu wszystkich znanych rodzajów łacińskich kronik średniowiecznych. Pierwotny zakres projektu był ogromny: obejmował przegląd ponad 1000 dzieł i ponad 7500 rękopisów znajdujących się obecnie w setkach zbiorów publicznych i prywatnych na całym świecie. Efektem tych prac była strona internetowa zatytułowana Repertorium Chronicarum, dostępna pod adresem www.chronica.msstate.edu. Była ona również dostępna za pośrednictwem bibliotek Uniwersytetu Stanowego w Mississippi pod adresem http://library.msstate.edu.


Dzięki wieloletnim wysiłkom prof. Embree’ego w trakcie jego kariery naukowej informacje o tysiącach rękopisów zawierających teksty średniowiecznych kronik stały się bardziej dostępne dla badaczy i studentów na całym świecie. Przed powstaniem internetowej bazy danych prof. Embree’ego nie istniało żadne narzędzie bibliograficzne umożliwiające usystematyzowanie i przeszukiwanie wszystkich zachowanych średniowiecznych kronik oraz ich rękopisów przechowywanych w różnych bibliotekach w wielu krajach. Jak sam stwierdził, jego zainteresowanie tym projektem zaczęło się podczas redagowania serii kronik – najpierw w języku średnioangielskim, a następnie łacińskich i anglo-normańskich. Wobec braku jednego źródła umożliwiającego lokalizację dokumentów on i inni badacze byli zmuszeni do żmudnego przeszukiwania katalogów napisanych w języku angielskim, łacińskim, francuskim, niemieckim, polskim i włoskim.


Już pierwsze kroki w realizacji tych przedsięwzięć pokazały, że zakres prac, które należało wykonać, był ogromny. Prof. Embree poświęcił wiele lat na badanie rękopisów kronik i ustalanie powiązań między nimi, a także na wyjaśnianie dat, autorstwa i tożsamości skrybów oraz na porównywanie różnych wersji tych samych kronik, skupiając się na tym, co nazywa „wspólnymi błędami”.


Od samego początku projekt ten był pomyślany jako przedsięwzięcie w trakcie realizacji, czyli jako projekt związany z ciągłym rozwojem i zmianami. „Ponieważ projekt ma tak szeroki zakres, planujemy na bieżąco publikować informacje w miarę ich gromadzenia oraz zapraszać naukowców do dzielenia się wynikami swoich badań” – wyjaśnił prof. Embree. Zgodnie z pierwotną koncepcją prof. Embree’ego baza danych miała również zawierać informacje uzupełniające na temat autorów kronik oraz uwagi naukowe dotyczące rękopisów. W tej formie baza danych Repertorium Chronicarum stała się ważnym narzędziem niezbędnym dla badaczy średniowiecza, a także dla studentów, którzy korzystają z niej podczas przygotowywania prac dyplomowych i innych.


Po przejściu na emeryturę prof. Embree’ego, od 2024 r. projekt „Repertorium Chronicarum” jest realizowany w Instytucie Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk (IHN PAN), a od roku 2026  publikowany w Internecie na podstawie umowy o współpracy pomiędzy Instytutem Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk a Centrum Studiów Mediewistycznych Uniwersytetu Katolickiego im. Jana Pawła II w Lublinie (CSM), przy wsparciu technicznym Laboratorium Humanistycznych Danych Badawczych KUL (LHDB) Uniwersytetu Katolickiego im. Jana Pawła II w Lublinie. Do głównych zadań nowego zespołu projektowego należy aktualizacja informacji zawartych w bazie danych w oparciu o najnowsze badania, wprowadzanie nowych danych oraz, w razie potrzeby, ich korygowanie. Publikacja wyników tej aktualizacji w Internecie będzie odbywać się w oparciu o nowe rozwiązania techniczne, w tym nowatorskie, zaawansowane technologie.


Plan 


Repertorium Chronicarum to ambitny projekt zarówno pod względem zakresu chronologicznego i geograficznego, jak i liczby tekstów oraz rękopisów, które zostały już włączone do bazy danych oraz tych, które mają zostać w niej uwzględnione. Oczywistą trudnością jest fakt, że dotyczy on dziesiątek tysięcy rękopisów i tysięcy dzieł powstałych w ciągu dwunastu stuleci tzw. średniowiecza, głównie w Europie oraz w sąsiednich krajach i regionach. Rękopisy te znajdują się obecnie w setkach bibliotek i zbiorów archiwalnych – krajowych i lokalnych, publicznych i prywatnych – nie tylko na terytoriach, z których pochodzą, ale także w innych krajach i na kontynentach odległych od Europy, w tym w Ameryce Północnej i Południowej, Azji, Afryce, Australii i Nowej Zelandii. W przypadku większości rękopisów droga ta była jednak zazwyczaj krótsza: z jednego kraju europejskiego do drugiego, czasem przez inne kraje i w niezwykle dramatycznych okolicznościach, których tak wiele odnotowano na przestrzeni wieków europejskiej historii.


Obecny stan zachowanych źródeł nieuchronnie oznacza, że projekt Repertorium Chronicarum może być z powodzeniem realizowany jedynie jako przedsięwzięcie długoterminowe, a jednocześnie rozwijające się w nierównomiernym tempie, tj. nie we wszystkich swoich częściach w równym stopniu dopracowane i szczegółowe. Oznacza to, że informacje uzyskane w wyniku skrupulatnych badań materiałów rękopiśmiennych dotyczących poszczególnych kronik są na bieżąco aktualizowane w miarę ich gromadzenia, weryfikacji i poprawiania, tak aby udostępnić je badaczom jak najszybciej.


Oczywiście aktualizacje, nawet te codzienne, nie są w stanie objąć wszystkich kronik naraz. Przekracza to ludzkie możliwości. Co więcej, nie jest w stanie tego zrobić nawet duża i dobrze wyposażona grupa naukowców, o której utworzeniu ten projekt może jedynie marzyć, a czasami próbować przekształcić te marzenia w mniej lub bardziej realne plany.


Plany te opierają się w znacznym stopniu na solidarności środowiska naukowego. Zdając sobie sprawę, że obecny, niewielki zespół projektu Repertorium Chronicarum nie może posiadać wyczerpującej wiedzy na temat wszystkich średniowiecznych kronik i ich rękopisów – ani jako grupa, ani indywidualnie – projekt zakłada z góry, że życzliwi koledzy, wybitni specjaliści w swoich dziedzinach badań nad średniowiecznymi kronikami, będą regularnie informować koordynatorów o błędach i nieścisłościach w bazie danych, a także o najnowszych informacjach uzyskanych w trakcie bieżących badań. Chodzi tu oczywiście nie tylko o ewentualne literówki czy błędy w tytułach i nazwiskach, ale także o bardziej zasadnicze pomyłki dotyczące tożsamości kronikarzy, autorstwa, dat lub treści niektórych, zwłaszcza mało znanych i słabo zbadanych, średniowiecznych kronik.
Jeśli wykryte zostaną takie błędy, możemy jedynie przeprosić, powołując się na naszą niemożność ogarnięcia ogromnej ilości informacji przetwarzanych w ich rzeczywistej postaci, i dlatego szczerze prosimy wspierających nas kolegów i wolontariuszy o poprawki i rady, zwłaszcza w kwestiach, na których znają się znacznie lepiej niż my. W tym sensie Repertorium Chronicarum nie jest projektem jednej osoby ani jednego zespołu, lecz całej społeczności badaczy kronik średniowiecznych, a być może w pewnym stopniu stanowi również sprawdzian jej trwałości i koleżeństwa.


Bylibyśmy zatem wdzięczni, gdyby nasi szanowni koledzy i koleżanki poinformowali koordynatorów projektu, korzystając ze skrzynki repchron@ihnpan.pl, o wszelkich błędach, nieścisłościach lub niekompletnych danych, które zidentyfikują, szczególnie w odniesieniu do nowych badań, nowych wydań tekstów lub innych ważnych publikacji. Będzie to wielki i bardzo cenny wkład w ten projekt.


Zakres projektu


W swojej pierwotnej postaci, zgodnie z definicją prof. Embree’ego, baza danych Repertorium Chronicarum obejmowała wszystkie łacińskie opisy wydarzeń publicznych (krajowych, obywatelskich, politycznych, wojskowych, korporacyjnych, kościelnych): kroniki, annały, dzieła historyczne, chronologie, notatki dotyczące wydarzeń; a także opisy wynikające z tych wydarzeń: wykazy papieży, cesarzy i królów oraz genealogie cesarzy i królów. Wykluczono: żywoty świętych, biografie, rady dla książąt, pochwały książąt, opisy dworów, itineraria, dokumenty, listy, opisy uznane za fikcyjne oraz opisy geograficzne. Pod względem chronologicznym uwzględniono dzieła powstałe od początku IV wieku do końca XV wieku. Oznacza to, że wykluczono rękopisy Swetoniusza z X wieku, ale uwzględniono rękopisy Henryka z Huntingdon z XVII wieku. Uwzględniono również tłumaczenia na łacinę dzieł napisanych w innych językach (np. Euzebiusza); wykluczono natomiast tłumaczenia na inne języki dzieł napisanych po łacinie (np. wersje w średnioangielskim autorstwa Marcina Polaka).


W swojej zaktualizowanej wersji baza danych Repertorium Chronicarum umożliwia wyszukiwanie różnorodnych informacji na temat średniowiecznych kronik według nazwisk ich autorów (w tym różnych wersji tych samych nazwisk), tytułów (w tym różnych wersji tytułów tych samych kronik, co w średniowieczu nie było rzadkością), aktualnych lokalizacji rękopisów kronik (miasta, biblioteki i archiwa) oraz ich sygnatur.


Desiderata i plany na przyszłość


Najbardziej pożądanym rozwiązaniem w zakresie rozwoju bazy danych będzie jej rozbudowa poprzez włączenie do niej kronik napisanych w różnych językach europejskich (angielskim, irlandzkim, walijskim, francuskim, hiszpańskim, portugalskim, katalońskim i innych językach Półwyspu Iberyjskiego, językach skandynawskich, włoskim, niemieckim, holenderskim, czeskim, itp.), oprócz kronik łacińskich, z których wiele – zgodnie ze słuszną uwagą prof. Dana Embree’ego i innych badaczy – stanowi wersje odpowiadających im kronik łacińskich i dlatego powinno być traktowane jako spójny korpus. W rzeczywistości pomysł stworzenia wspólnej bazy danych dla wszystkich takich średniowiecznych korpusów tekstów kronikarskich był pierwotnym zamiarem prof. Embree, którego modyfikacja doprowadziła do powstania Repertorium Chronicarum.


Jednocześnie najnowsze podejścia do badania średniowiecza oraz metodologia mediewistyki sugerują rozszerzenie pierwotnej bazy danych o kroniki spisane poza obszarem zachodnioeuropejskiego chrześcijaństwa. Będą to kroniki napisane w językach greckim, hebrajskim, syryjskim, arabskim, etiopskim, perskim, gruzińskim, ormiańskim, tureckim oraz w różnych językach południowo- i wschodniosłowiańskich. Często kroniki te stanowią ważne źródła informacji o tych samych wydarzeniach, o których opowiadają kroniki zachodnioeuropejskie, tyle że z innej perspektywy (jak na przykład w przypadku najazdów Wikingów, wypraw krzyżowych czy podbojów osmańskich). Opierając się na tym globalnym podejściu, przewiduje się, że z czasem baza danych obejmie również kroniki z Azji Środkowej, Południowej i Południowo-Wschodniej oraz Dalekiego Wschodu.


Przewiduje się, że do tych informacji zawartych w stale rozbudowywanej bazie danych będą stopniowo dodawane ich wizualizacje, nałożone na mapy geograficzne, a także aktualizowana bibliografia wydań, tłumaczeń i opracowań kronik średniowiecznych. Planuje się również, że wraz z rozwojem programów digitalizacji średniowiecznych rękopisów znajdujących się w zbiorach na całym świecie baza danych zostanie wzbogacona o linki do zdigitalizowanych wersji kronik rękopiśmiennych.

 

Dane kontaktowe:

Następny